از رستم تا سورنا؛ بازتاب شاهنامه در رمان بیچهرگان
avayeshahnameh
۱۴۰۵-۰۷-۱۳
رمان «بیچهرگان» با بازگشت به روزگار اشکانی، روایتی از تاریخ و حماسه را پیش روی خواننده میگذارد؛ رمانی جذاب که در بخشهای مختلف آن، داستانهایی از رستم و دیگر پهلوانان شاهنامه از زبان گوسانها بازگو میشود. همین پیوند میان تاریخ، اسطوره و روایتهای شاهنامه، «بیچهرگان» را به اثری قابل تأمل درباره ماندگاری و قدرت داستانهای حماسی ایران تبدیل کرده است.

به گزارش پایگاه خبری آوای شاهنامه، رمان «بیچهرگان» در سال ۱۴۰۱ برنده جایزه نخست جشنواره ملی حماسه شده است. در گفت و گوی پیش رو علیرضا محمودی ایرانمهر، نویسنده این کتاب، درباره تأثیر شاهنامه بر این رمان، جایگاه گوسانها در انتقال روایتهای حماسی، پیوند میان سورنا و رستم و نقش داستان در شکلگیری هویت فرهنگی ایرانیان سخن گفته است. با ما همراه شوید.
اگر موافق باشید گفت و گو را با معرفی رمان بیچهرگان و دلیل انتخاب این موضوع آغاز کنیم. چه شد که تصمیم گرفتید این بخش از تاریخ را از زبان یک گوسان روایت کنید؟
گوسان ها و خنیاگران از جذابترین ویژگیهای فرهنگی ایران هستند؛ قصهگویان و نوازندگان دوره گردی که به نوعی راویان تاریخ اسطورهای و حماسی ایران نیز به شمار میروند و بسیاری از گزارشهای تاریخی و داستانهای کهن ایران را همین گوسانها حفظ کردهاند که بعدها در قالب آثاری چون شاهنامه جاودانه شده است. در این رمان تلاش کردم از ویژگی بسیار جذاب قصه گویی گوسانها برای روایت رمانی امروزین استفاده کنم.
در رمان «بیچهرگان» هر بار که به صحنهی رویارویی ایرانیان و رومیان میرسیم، اندکی پیش یا پس از آن، راویانِ داستان (نقابدار یا پیروز) حکایتی از رستم یا دیگر پهلوانان شاهنامه را بازگو میکنند. آیا این همنشینیِ عمدی، قرار است خواننده را به تشبیه رومیان با تورانیان یا حتی دیوها در شاهنامه سوق دهد؟ به طورکلی در توصیف سپاهیان رومی، چه ویژگیهای ظاهری یا روحیای را از توصیفات فردوسی از تورانیان یا دیوها وام گرفتهاید؟
پرسش خوبی است؛ این موضوع را باید از چند منظر مختلف بررسی کرد. نخست آن که رستم در همان زمان اشکانیان نیز قهرمانی اسطوره ای و بزرگ بوده است و مثل بسیاری از قهرمانان حماسی دیگر در هنگام جنگها از نام و قصههای او برای روحیه بخشیدن به جنگاوران به صورت حماسه خوانی استفاده میشده است. دوم اینکه در شاهنامه بسیاری از آن مبارزههایی که به تورانیان و دیوها نسبت داده شده است شکل دیگری از همان جنگ های تاریخی است.
یعنی به احتمال زیاد بسیاری از جنگ هایی که میان ایرانیان و رومیان رخ داده در قصههای اسطوره ایران تبدیل به جنگ های دیگری شده است که آن را در قالب جنگ با دیوها یا تورانیان یا دیگر دشمنان ایران می بینیم. در نهایت این که من از فضای شاهنامه برای ساخت فضای فرهنگی و مناسبات اجتماعی که در آن دوره تاریخی وجود داشته بهره بردهام زیرا ریشه اصلی خود شاهنامه نیز به همان دورهی تاریخی باز میگردد.
در شاهنامه، افراسیاب تورانی با صفاتی چون غرور بیکران، جاهطلبیِ دیوانهوار و بیرحمی در جنگ شناخته میشود. در رمان شما، مارکوس کرایسوس (سردار رومی) رفتاری دارد که میشود آن را «افراسیابوار» توصیف کرد. آیا شما عمداً از الگوی شخصیتی افراسیاب برای پرداخت کرایسوس استفاده کردهاید؟ بهنظر خودتان کدام صحنه از کتاب، بیش از همه چنین موازیسازیِ ناخودآگاهی را برای خواننده ایجاد میکند و آیا انتظار داشتید خواننده با خواندن آن صحنه، به یاد افراسیاب بیفتد؟
نه، من شخصیت مارکوس کراسوس را دقیقاً براساس آنچه در کتاب بسیار مهم پلوتارک نوشته شده است ساختم. شخصیت تاریخی او دقیقاً همان چیزی است که در این رمان تلاش کردم نشان دهم و حتی آنچه خود رومیان درباره او نوشتهاند تا حتی زیادی تلخ و تاریک تر از آن چیزی است که در رمان بی چهرگان می بینید. شباهت احتمالی مارکوس کراسوس با افراسیاب تورانی در شاهنامه غیرعمدی و البته شاید از منظر دیگر ناگزیر است.
در شاهنامه، دیوها نه فقط موجوداتی اهریمنی، که نماد بیرحمی، نیرنگ، و نبودِ آیین و خرد هستند. آیا در صحنههای جنگ با رومیان، بهویژه در توصیفِ چهرهی زخمیشدهی سربازان رومی، خودکشی آنان در نبرد و خاطراتی که مردم از غارتگریهای دشمن داشتند از تصویرپردازیهای فردوسی برای دیوها استفاده کردهاید؟ اگر چنین است، هدف شما چه بود؟ ترسیمِ رومیان بهمثابه «دیوهای تاریخ» یا نشان دادنِ نگاهِ اسطورهایِ ایرانیانِ آن عصر به بیگانگان؟
به احتمال زیاد آنچه شما میگویید کار همان گوسانهای باستانی ایران بوده است. دیوها البته در فرهنگ کهن ایران نشانه نیروهایی خارج از اراده و کنترل انسان هستند که در برخی موارد نیز محترم و مقدس به شمار میروند. اما بعدها دیوها در فرهنگ حماسی ایران تبدیل به همه نیروهای اهریمنی و ویرانگری و حتی دشمنانی شدند که بر کشور و تمدن ایران میتاختند. به عبارت دیگر گوسانها همهی آن بخش تاریک ترسناک و ناخوشایند دشمنان را در سیمای دیوها بازآفرینی کردند و این دگردیسی از طریق همان داستانها وارد داستانهای حماسی ایران و بعد شاهنامه شده است.

یکی از برجستهترین شخصیتهای «بیچهرگان»، سورنا، سردار اشکانی است. شما او را هم با قدرت ذهنیِ شگفتآور ترسیم کردهاید و هم با قدرت جسمیِ کمنظیر. این ترکیب، بیاختیار یادآور رستم در شاهنامه است که هم خردمند است و هم پهلوانی شکستناپذیر. آیا مدل شخصیتی رستم را برای خلق سورنا مد نظر داشتید؟ بهویژه آنکه پیروز و نقابدار سعی در روایت ماجراهای رستم داشتند و مردم تحت تاثیر این روایات سورنا را “رستهم” مینامید.
همانطور که پیشتر گفتم رستم شخصیتی اسطورهای است که به احتمال زیاد هزار سال قبل از تاریخ اشکانیان نیز در فرهنگ ایرانیان شرقی وجود داشته اما از سوی دیگر برخی از پژوهشگران مثل «نولدکه» معتقدند که رستم شاهنامه تا حد زیادی تحت تاثیر قهرمانان عصر اشکانی و به ویژه شخص سورنا است. ضمن اینکه خاندان سورنا با خاندان رستم در شاهنامه که هر دو حاکمان سیستان هستند به نوعی همپوشانی دارند و به نظر می آید که دارای ریشه تاریخی کاملاً مشترک و یگانه هستند. اما در مقطع تاریخی خاصی که من به سراغش رفتهام این پیوند به شکل خیلی معناداری برجسته میشود. یعنی قهرمان اسطورهای با شخصیتی واقعی و تاریخی ترکیب شده و حماسهای ملی شکل میگیرد.
در شاهنامه، در کنار داستانهای پرشکوه پهلوانی، سوگها و تنهاییهای عمیقی نیز روایت میشود؛ همچون مرگ سهراب، کشته شدن ایرج، سوگ سیاوش و سوگواریِ فرنگیس. در رمان «بیچهرگان» نیز همین الگو تکرار میشود: درست در میانهی پیروزیهای سپاه اشکانی، شخصیتِ پیروز با سوگِ ازدستدادنِ پدر روبهرو میشود و در پی آن، ناخودآگاه به گوسانگری روی میآورد و ماجرای مرگ سهراب را روایت میکند. آیا با همنشین کردنِ اسطوره با سوگهای شخصی، میتوان آن رخداد را از سطحِ یک تراژدیِ فردی فراتر برد و به آیینهای برای هویتِ جمعی تبدیل کرد؟
آیینهای سوگواری جمعی یکی از قدرتمندترین ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی ایران باستان است که جلوههای آن را تا همین امروز نیز در انواع آیینهای سوگواری جمعی ایرانیان معاصر و مسلمان نیز میتوانیم ببینیم. کارکرد روانشناختی و اجتماعی این آیینها اهمیتی فوقالعاده دارد و نقشی اساسی در انسجام اجتماعی و فرهنگی آدمها بازی میکند. این آیینها البته بازتابی از همه اندوه ها و دردهای فردی نیز به شمار میرود که مجال بروز در جمع مییابد و از این جهت بسیار مهم است و باعث برونریزی درد و رهایی از آن میشود. در یک حماسه ملی و تاریخی همه این دردهای فردی و اجتماعی و تاریخی می توانند در یک آیین سوگواری جمعی با هم کارکردی مشترک پیدا کنند. دلیل استفاده از انواع سوگواری ها در رمان بی چهرگان برای نشان دادن همین کارکرد نیرومند فرهنگی است که سویهی روانشناختی نیز دارد و انسان را در برابرِ درد و رنج های ناگزیر تاریخ و زندگی مقاوم میسازد و جلوی متلاشی شدن او را میگیرد.
فردوسی در توصیف جنگها، با دقتی شگفتانگیز، به جزئیات ابزار جنگی (کلاهخودها، شمشیرها، نیزههای بلند، و زرههای فلزی) میپردازد. شما در توصیف صحنههای نبرد با رومیان، تا چه اندازه از واژگانِ جنگیِ شاهنامه الهام گرفتهاید؟ آیا میتوانید بگویید که کدام ابیات تاثیر بیشتری بر شما گذاشتهاند؟
من هم از توصیف ها و تصویر سازی های درخشان فردوسی در شاهنامه استفاده فراوان کردهام و هم از منابع بسیار متنوع تاریخی و پژوهشهای جدید که این امکان را برایم فراهم آورده تا تصویری امروزین و قابل درک از جزئیات صحنه های نبرد را بازآفرینی کنم.
آیا حکایتهای اساطیریِ رزمی و پهلوانی واقعاً در مردمان ایران باستان شوری حماسی ایجاد میکرد؟ در کتاب، میبینیم که گوسان با خواندن داستان رستم، سرداران و سلحشوران و سربازان اشکانی را به وجد میآورد و روحیهی آنان را دگرگون میکند. بهعنوان نویسنده، چقدر به این تأثیرِ تاریخی باور دارید؟ آیا مستنداتی از تاریخ اشکانی دارید که نشان دهد چنین داستانهایی در میدانهای جنگ، کارکردِ روانیِ واقعی داشتهاند؟
وجود آثار حماسی بزرگ و درخشانی چون یادگار زریران و بسیاری آثار دیگر که برخی فقط نامشان تا امروز باقی مانده است نشان میدهد این آثار در روزگار خود کارکردی اجتماعی وسیعی داشتهاند. این روایتهای حماسی قطعاً در صحنههای نبرد و بسیاری موقعیتهای خطیر دیگر مورد استفاده قرار میگرفتند. خود شاهنامه نیز تصویر روشنی از حماسهخوانی را در روزگار باستان برای ما بازآفرینی کرده است. ما در خیلی از صحنههای نبرد میبینیم که پهلوانان پیش از مبارزه برای هم رجز میخوانند که این تصویری از همان قدرت کلمه است که در نهایت باعث برانگیختن نیروی جنگاوری میشود.
به نظر شما، امروز و در شرایطی که کشورمان درگیر جنگ و تنش با دشمنان خارجی است، آیا هنوز داستانهای شاهنامه میتوانند همان شور و روحیهی حماسی را در مردم ایجاد کنند؟ آیا شاهنامه برای نسل امروز، همچنان «سلاحی فرهنگی» در مقابله با تهاجمِ دشمن است؟
شاهنامه اثری است هویتساز که در طول هزار سال گذشته برای مردم ایران کارکرد فرهنگی و اجتماعی داشته است. در واقع این کتاب سند هویت فرهنگی و تاریخی یک ملت است و کارکرد آن، بسیار فراگیرتر از مقاطع تاریخی محدود دارد، مثل چیزی است که امروز با آن سروکار داریم.
این اثر با هویت و موجودیت کلی ایران و ایرانیان سروکار دارد و البته در مقاطع حساس تاریخی مثل چیزی که امروز آن را پشت سر میگذاریم نیز میتواند کارکرد موثر داشته باشد. زیرا هر چه بر این مردم میگذرد در نهایت بخشی از تاریخ آنان خواهد بود. من گمان میکنم شاهنامه اثری است که نه فقط در طول هزار سال گذشته ایران را سر پا نگه داشته بلکه کتابی است برای هزارهی آینده و ایرانی که در قرنهای بعد خواهد بود.
همانگونه که از رمان مشخص است، گوسانها در دوره اشکانی و ساسانی، روایتگرانِ دورهگردی بودند که داستانها را با موسیقی و آواز، سینهبهسینه منتقل میکردند. تا چه اندازه معتقدید که بسیاری از داستانهای شاهنامه (مانند داستان رستم، بیژن و منیژه، یا قتل ایرج) به شیوه (مستقیم یا غیر مستقیم) از طریق همین گوسانها به فردوسی رسیدهاند؟ در کتاب خود، چه نشانههای عمدیای کار گذاشتهاید که این خطِ انتقالِ تاریخی را به خواننده بقبولاند؟
انتقال قصههای گوسانها به تاریخ اسطورهای ایران نظر شخصی من نیست، بلکه حاصل پژوهشهای گسترده بسیاری از کسانی است که تاریخ و ادبیات ایران را مورد بررسی دقیق قرار دادهاند. به عبارتی میتوان گفت آن کتابهایی که مرجع اصلی فردوسی برای سرودن شاهنامه بودند خود آشکارا تحت تاثیر روایتهایی هستند که سینه به سینه توسط گوسانها نقل شده و بعدها به شکلهای گوناگون در کتابهای تاریخی یا مجموعه روایتهایی که تاریخ اسطورهای ایران را ساختهاند ثبت و ضبط شده است. جمع آوری روایتهای شفاهی گوسانهای بیتردید یکی از منابع اصلی سنت خداینامگ نویسی در ایران عصر ساسانی بوده که بعدها به قالب شاهنامه در آمد.
همانطور که در داستان دیدیم گوسانها نه فقط حافظِ داستانها بودند، بلکه گاهی آنها را دستکاری میکردند؛ مثلاً برای خوشایندِ خاندانِ حاکم، پایانِ داستان را تغییر میدادند. آیا در «بیچهرگان» به این جنبهی سیاسیِ روایتگریِ گوسانی پرداختهاید؟
تفاوت روایت با تاریخ درست در همین است. روایت نگاه و برداشت ما به یک موضوع است و تاریخ خود آن موضوع. البته بسیاری از کتابهایی که آنها را امروز اثر تاریخی مطلق مینامیم در واقع روایت هستند. مثل تاریخ هرودوت یا حتی تاریخ پلوتارک که مهمترین کتابهای تاریخی به شمار میروند. حتی کتیبه های باستانی که از هزاران سال پیش برجای ماندهاند در نهایت نوعی روایت هستند که کارکرد سیاسی و اجتماعی خاصی در زمان خود داشته اند. گوسان ها نیز چنین بودند و بی تردید روایت خود را از تاریخ بیان میکردند. شاید برای همین است که امروز تطبیق تاریخ اسطوره ای ایران با چیزی که تاریخ علمی و آکادمیک آن میشناسیم تا حدودی سخت باشد. مثلا نمیدانیم آیا فریدون که هم در شاهنامه آمده و هم در کتاب دینی زرتشتیان به آن اشاره شده شخصیتی واقعی است یا کاملا ساختهی خیال انسان است. ولی برخی از پژوهش های امروز نشان میدهد که فریدون به احتمال زیاد نه یک شخص بلکه بازتاب که دوره تاریخی در هزار دوم پیش از میلاد است که زندگی و حکومت مردمانی را منطقه دماوند با قالب شخصیتی اسطورهای درآورده است. در نهایت با کنار هم گذاشتن همه این روایتها میتوانیم تا حدودی چشماندازی روشن از تاریخ به دست آوریم. یکی از مهم ترین کارهایی که در این رمان تلاش کردم انجام دهم نشان دادن همین مسئله قدرت روایت و تاثیر سیاسی اجتماعی و روانشناختی آن بر زندگی انسان است.
در رمان بیان میشود که هر اندازه گوسان در نقل داستان و تأثیرگذاری بر مخاطب موفقتر باشد، به همان اندازه خود کنار رفته، نادیده گرفته شده و بهاصطلاح «بیچهره» میشود. بهنظر شما چهره و شخصیت فردوسی به عنوان کسی که این داستانهای اساطیری را به نظم کشیده مغفول مانده است؟
این یک اصل داستانی است که همین امروز هم صادق است و کار میکند. هر چقدر شما به عنوان نویسنده و راوی داستان کمتر دیده شوید داستان شما تأثیر عمیقتری بر مخاطب میگذارد. چون مخاطب به جای توجه به شما به خود قصه توجه میکند و بیشتر میتواند خود را در فضای داستان احساس کند و با آن همذاتپنداری کند. بیتردید این کیفیت در روایت گوسانها نیز وجود داشته است. در ضمن ما اشارههای تاریخی فراوانی داریم که بسیاری از قصه گویان باستانی چهرهی خود را میپوشاندهاند. احتمالاً برای اینکه تأثیر کلامشان بیشتر شود. همچنین نقابهای فراوانی که از آن دوران برجای مانده است که نشان میدهد این ابزار کارکردی آیینی و البته روایی داشته است. مثل همان نقابهایی که تصویرشان روی جلد رمان بیچهرگان قرار دارد.
«بیچهرگان» روایتی است از قدرتِ داستانها در ساختنِ هویت و تولید قدرت. اگر قرار باشد مخاطبِ امروز، پس از خواندنِ این کتاب، تنها یک چیز را با خود به یادگار ببرد، دوست دارید آن چه باشد؟ و خودِ شما، پس از سالها پژوهش و نوشتن، آیا به «قدرتِ شفاهیِ داستانها» بیش از گذشته باور پیدا کردهاید؟
من به قدرت روایت ایمان داشتم که این رمان را با چنین مضمونی نوشتم و راستش ترجیح میدهم خواننده رمان به جای آن که چیز بخصوصی را در خاطرهاش داشته باشد بتواند در درون این رمان زندگی کند. مثل یک تجربه شخصی یا همچون خاطرهای از یک سفر که همیشه در بخشی از ذهن باقی میماند. البته همه رمانهایی که بر قلب و جان ما تاثیر گذاشتهاند دارای و صحنههایی هستندکه فراموششان نمیکنیم. اما آنچه اهمیت بیشتری دارد تاثیر کلی آن رمان است که همیشه در گوشهای از ذهن زنده میماند و با آگاهی ما بازی میکند.
در پایان اگر نکتهای ناگفته مانده است بفرمایید.
خواندن رمان یکی از عجیبترین تجربههای انسان معاصر است. هنگام خواندن رمان ما در بازآفرینی لحظه به لحظه آن و تجسم تمام شخصیتها و موقعیتها و صحنهها حضوری فعال داریم. ما مفهوم و جهانی را از درون آن میبینیم و زندگی میکنیم و این چیزی است که حتی با این قدرت در سینما نیز اتفاق نمیافتد چون در سینما ما فقط میبینیم و میشنویم اما در رمان همه آن چیزهایی که باید دیده، شنیده، لمس و چشیده شوند خود ما میسازیم. من آرزومندم تاثیر قصهام چنان باشد که اگر کسی توانست در جهان رمان «بیچهرگان» زندگی کند این زندگی در او باقی بماند و البته این گرمای زنده را به دیگری نیز منتقل کند.
گفت و گو: معصومه طباطبائی