رستم؛ اسطورهای ماندگار در شاهنامه و فرهنگ ایرانی
avayeshahnameh
۱۴۰۵-۰۵-۳۱
رستم در فرهنگ ایرانی قهرمانی ملی و نمادی از انسجام فرهنگ ایرانی است؛ شخصیتی که در عین برخورداری از قدرت و تواناییهای حماسی، خداجو، آزادمنش و مستقل است و در دورههای مختلف توانسته با باورها و ارزشهای فرهنگی تازه ایرانیان پیوند برقرار کند.

به گزارش پایگاه خبری آوای شاهنامه، رستم در شاهنامه تنها پهلوانی نیرومند و شکستناپذیر نیست؛ شخصیتی آزادمنش است که در برابر قدرت نیز استقلال خود را حفظ میکند، در بزنگاههای مهم از ایران دفاع میکند و در لحظات حساس به خداوند پناه میبرد. داستانهای او پس از شاهنامه نیز الهامبخش مجموعهای گسترده از منظومههای حماسی ایرانی شدند.
اما رستمِ فردوسی چه تفاوتی با رستمِ حماسههای پس از شاهنامه دارد؟ آیا میتوان برای این شخصیت اسطورهای، ریشهای تاریخی جستوجو کرد؟ چرا با وجود چنین ظرفیت عظیمی، هنوز در حوزه ادبیات، سینما و رسانه کمتر به این شخصیت پرداختهایم؟
برای پاسخ به این پرسشها با دکتر فرزاد قائمی، عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، گفتوگو کردهایم تا درباره خاستگاه رستم، جایگاه او در شاهنامه، روند تبدیل شدنش به مهمترین پهلوان این اثر و تداوم حضورش در فرهنگ ایرانی سخن بگوییم.
رستم را بیشتر با شاهنامه فردوسی میشناسیم؛ اما آیا این پهلوان، پیش از فردوسی نیز در فرهنگ و روایتهای ایرانی حضور داشته است؟ قدیمیترین سندی که از رستم در اختیار داریم چیست و این سند چه تصویری از رستم پیش از شاهنامه به ما میدهد؟
قدیمیترین مأخذی که نام رستم را در خود دارد و کهنترین سندی که درباره رستم در اختیار داریم، یک سند سغدی یا سکایی متعلق به سده هفتم میلادی است که در قالب یک خردهنوشتار از غارهای هزار بودای دُنهوانگ چین به دست آمده است. این متن به زبان سغدی است و گویا قطعهای از یک داستان حماسی یا روایتی مستقل درباره نبرد رستم است.
در این روایت، رستم همراه با اسبی به نام رخش و با جامهای از پوست پلنگ معرفی میشود و با دیوانی میجنگد که بر حیواناتی مانند روباه و سوسمار سوارند و توانایی برانگیختن باران، دمه، برف و تگرگ را دارند. این ویژگیها با عناصر جادویی و ماورایی موجود در داستانهای حماسی ایرانی و بهویژه روایتهای شاهنامه قابل مقایسه است.
در این قطعه دو برگی، نکته بسیار مهم، حضور رخش و نقش هوشیارانه او در یاری رساندن به رستم است. همچنین نیرنگ رستم در جنگ، پیروزی او و مبارزه یکتنهاش در برابر گروهی از دشمنان دیده میشود؛ ویژگیهایی که با رستم شاهنامه و داستانهایی مانند نبرد با سهراب و اکوان دیو هماهنگی دارد.
این متن در کنار مجموعهای از یافتههای طوفان در تبت و عمدتاً متون مانوی به زبان پهلوی اشکانی به دست آمده و اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد رستم شخصیتی متعلق به سنت ادبی و فرهنگی دوره پارتی بوده و حضور او در سنت حماسی ایرانی، بسیار پیشتر از فردوسی ریشه داشته است.
با توجه به این شواهد، آیا میتوان گفت رستم شخصیتی برخاسته از سنتهای ادبی و شفاهی دوره اشکانی است؟ چرا نام رستم در متون پهلویِ دوره ساسانی بسیار کمرنگ است؟
بله، مجموعه این شواهد چنین احتمالی را بسیار تقویت میکند. از یک سو، سند سغدی یا سکایی نشان میدهد که روایتهای مربوط به رستم پیش از دوره اسلامی و در محیط فرهنگی مرتبط با سنتهای پارتی وجود داشته است؛ از سوی دیگر، در متون ساسانی با پدیده جالبی مواجهیم و آن، غیبت تقریباً کامل رستم است.
در متون متنوع و گسترده پهلوی، چه آثاری که از دوره پیش از اسلام باقی ماندهاند و چه آثاری که در سدههای نخست پس از اسلام به زبان فارسی میانه کتابت شدهاند، نام رستم فقط چند بار و آن هم عمدتاً در حد ذکر نام دیده میشود.
برای نمونه، یک بار در منظومه «درخت آسوریک» تنها اشارهای به رستم و اسفندیار وجود دارد. در کتاب «یادگار زریران» نیز سلاحی به سلاح رستم تشبیه شده و در «رساله شهرستانهای ایرانشهر» رستم، پادشاه سیستان و سازنده زابل معرفی شده است. در «بندهشن» نیز که متنی متعلق به قرن سوم هجری است و بر پایه منابع ساسانی تدوین شده، نام رستم صرفاً در حد اشاره آمده است.
در یک سروده زرتشتی پس از اسلام، یعنی «سرود بهرام ورجاوند»، نیز در بخشی بهرام به رستم تشبیه شده است. بنابراین، تقریباً همه آن چیزی که از رستم در ادبیات مکتوب باستان باقی مانده، همین اشارات محدود است.
این مسئله نشان میدهد که رستم در ایران باستان، بیش از آنکه هویت مکتوب داشته باشد، هویتی شفاهی داشته و روایتهای مربوط به او در سنت شفاهی و حماسی زنده بودهاند.
آیا رستم را باید صرفاً شخصیتی اسطورهای و حماسی دانست یا میتوان برای او ریشهای تاریخی جستوجو کرد؟
رستم بیش از هر چیز شخصیتی اسطورهای و حماسی است؛ اما اسطورهای بودن یک شخصیت، به این معنا نیست که الزاماً نمیتواند ریشههای تاریخی داشته باشد.
بسیاری از اسطورهشناسان و متخصصان منابع کهن، این فرضیه را مطرح کردهاند که شاید رستم ریشه در شخصیتی واقعی از فرهنگ پارتی داشته باشد. در امپراتوری اشکانی، پیوند میان دودمان اشکانی و سکاها یکی از پیوندهای مهم سیاسی بود و سکاها نیز در حفظ قدرت نظامی اشکانیان نقش مهمی داشتند.
بر همین اساس، برخی پژوهشگران شخصیت رستم را با سرداران سکایی دوره اشکانی تطبیق دادهاند؛ هرچند همه این تطبیقها قابل قبول نیستند.
اگر هم رستم در اصل ریشهای تاریخی داشته باشد، این ریشهها در طول زمان کمرنگ شده و در فرهنگ شفاهی، شخصیت اسطورهای و حماسی رستم شکل گرفته و اهمیت پیدا کرده است. بنابراین، رستم را باید عمدتاً شخصیتی اسطورهای دانست، اما نمیتوان احتمال وجود ریشههای تاریخی برای او را بهطور کامل منتفی کرد.
آیا فردوسی از همان آغاز سرایش شاهنامه، رستم را قهرمان اصلی اثر خود میدانست یا رستم بهتدریج در فرایند شکلگیری شاهنامه، به شخصیت محوری تبدیل شد؟
پاسخ من گزینه دوم است. شاهنامه اثری است که تکوین آن بیش از سه دهه طول کشیده است. فردوسی احتمالاً اندکی پیش از سال ۳۷۰ هجری یا در فاصله حدود ۳۶۷ تا ۳۷۰ سرایش شاهنامه را آغاز کرد و بر مبنای یک منبع اولیه تا حدود سال ۳۸۴ هجری، تحریر نخست آن را به پایان رساند.
پس از آن، با دسترسی به منابع جدیدتر، کار خود را ادامه داد و بخشهایی به شاهنامه افزود. از جمله منابعی که در این مرحله با آنها ارتباط پیدا کرد، منابع مرتبط با «آزادسرو» و «اخبار رستم» بود.
فردوسی در حدود سال ۳۹۹ یا ۴۰۰ هجری کار شاهنامه را به پایان رساند و در جریان این فرایند، تغییرات مهمی در محتوا و ساختار داستانها ایجاد کرد. یکی از مهمترین این تغییرات، گسترش داستانهای رستم بود.
اصلاً رستم در نیمی از شاهنامه حضور ندارد؛ بنابراین نمیتوان گفت فردوسی از ابتدا آگاهانه رستم را به عنوان شخصیت اصلی کتاب انتخاب کرده است. بلکه در مسیر توسعه شاهنامه، فردوسی ظرفیت بالاتری را در داستانهای رستم مشاهده کرد و به تدریج تمرکز بیشتری بر این داستانها گذاشت.
به تعبیر دیگر، فردوسی به تدریج داستانهای رستم را گسترش داد و در این فرایند، رستم به شخصیت اصلی شاهنامه تبدیل شد.

چه ویژگی در شخصیت رستم باعث شد فردوسی بیش از دیگر پهلوانان بر او تمرکز کند؟
مجموعه داستانهای رستم از نظر کیفیت شخصیتپردازی، روایتسازی و ساختار داستانی، یک سر و گردن از بسیاری از داستانهای دیگر اساطیر و حماسههای ایرانی بالاتر است.
فردوسی در جریان کار بر روی شاهنامه، این ظرفیت را در داستانهای رستم کشف کرد و با آن ارتباط بیشتری برقرار کرد. بنابراین، این اتفاق را نمیتوان صرفاً یک انتخاب از پیش تعیینشده دانست.
فردوسی عملاً شاهد تبدیل شدن رستم به شخصیت محوری بود و با این روند همراه شد. بخشی از این موفقیت محصول هنر خود فردوسی است و بخشی نیز به پیشینه و ظرفیت داستانهای رستم در سنت حماسی ایران بازمیگردد.
ما در تاریخ فرهنگ ایران داستانهایی مانند «رستم و سهراب» و «رستم و اسفندیار» داریم که از نظر ظرفیت روایی، شخصیتپردازی و عمق، نمونههای کمنظیری هستند. همین ظرفیت داستانی، یکی از عوامل مهم موفقیت شاهنامه است.
رستم برخلاف بسیاری از قهرمانان، شخصیتی کاملاً بینقص نیست. مهمترین ویژگیهایی که او را به الگویی برای پهلوانی و جوانمردی تبدیل کرده است، چیست؟
رستم در فرهنگ ایرانی با سروده شدن شاهنامه فردوسی، به تدریج به یک شخصیت الگویی و نمونهوار تبدیل شد؛ البته این اتفاق بلافاصله پس از سرایش شاهنامه رخ نداد، بلکه حدود دو قرن بعد، رستم به نماد انسان کامل در فرهنگ ایرانی تبدیل شد.نمونه بسیار مهم آن را در شعر مولانا میبینیم. این شاعر بزرگ میگوید:
زین همرهان سستعناصر دلم گرفت
شیر خدا و رستم دستانم آرزوست
او در اینجا رستم دستان را در کنار «شیر خدا» به عنوان یکی از نمادهای انسان کامل و به صورت استعارهای برای بیان تأثیر معنوی شمس تبریزی در زندگی خود به کار میبرد.
این جایگاه، حاصل ظرفیتهای عمیق شخصیت رستم است؛ شخصیتی که قدرتمند است، اما صرفاً به قدرت وابسته نیست؛ به نظام سیاسی احترام میگذارد، اما استقلال و آزادمنشی خود را حفظ میکند؛ و در موقعیتهای مهم، همواره خدا را به یاری میطلبد.
یکی از ویژگیهای برجسته رستم، آزادمنشی اوست. این ویژگی از کجا ناشی میشود؟
رستم پهلوانی آزادمنش است. او اگرچه نسبت به مراتب قدرت تقید دارد، اما این تقید نامحدود نیست و خطوط قرمزی برای او وجود دارد که اگر رعایت نشوند، از تبعیت سر باز میزند.
رستم هم مطیع شاه است، هم مطیع زال به عنوان فرمانروای سیستان و هم مطیع شاه ایران؛ حتی اگر با آنها مخالف باشد. اما این اطاعت تا جایی است که با اصول و ارزشهای او تعارض پیدا نکند.
از سوی دیگر، دلبستگی رستم به قدرت، تاج، دربار و ساختار سیاسی چندان زیاد نیست. بیشترین دلبستگی او به رخش، شکار، خداوند، جهان، پیروزی و ایران است؛ اما به قدرت تعلق چندانی ندارد.
البته بخشی از این ویژگی محصول هنر فردوسی است. فردوسی شخصیت رستم را به این شکل پرورش داده است؛ اما بخشی نیز به ماهیت داستانهای رستم در حماسههای ایرانی مربوط میشود.
آقای دکتر، رستم در عین اینکه نگهبان ایران است، یک پهلوان سیستانی است. آیا میتوان او را ایرانی دانست؟
در شاهنامه، رستم نگهدار ایران است و در سختترین شرایط از ایران در برابر دشمنان دفاع میکند. اما در عین حال، ما در شاهنامه «ایران» را به دو معنا داریم: یک معنا، کلیت جغرافیای سیاسی و اساطیری ایران است که رستم را نیز دربرمیگیرد. معنای دیگر، مرکزیت سیاسی ایران است که شاهان ایرانی و خاندان کیانی را شامل میشود. در این معنای دوم، رستم یک سیستانی است و ایرانی محسوب نمیشود. به همین دلیل، در تقابل رستم و اسفندیار، یک سیستانی در برابر یک ایرانی قرار گرفته است، نه یک ایرانی در برابر یک ایرانی.
این مسئله باعث میشود رستم نسبت به نظام قدرت در دربار شاه ایران، تقید کمتری نسبت به پهلوانانی مانند گودرز، طوس و خاندانهای آنان داشته باشد. آنها به صورت مستمر در دربار شاه کیانی حضور دارند، اما رستم معمولاً در مواقع خطر و تصمیمگیریهای مهم وارد صحنه میشود.
همین جایگاه متفاوت، در کنار شیوه شخصیتپردازی فردوسی، باعث شده است رستم نسبت به بسیاری از پهلوانان شاهنامه شخصیتی آزادمنشتر داشته باشد.
چرا رستم و خاندان او در حماسههای پس از فردوسی تا این اندازه گسترش یافتند؟
در حماسههایی که پس از شاهنامه سروده شدند، نه تنها به رستم و خاندان او اشاره شده، بلکه بخش عمدهای از این حماسهها اساساً درباره رستم و خاندان اوست.
اگر آثاری مانند «گرشاسپنامه» اسدی طوسی و «کوشنامه» ایرانشاه بن ابی الخیر را استثنا کنیم، تقریباً بیشتر منظومههای حماسی پس از شاهنامه، درباره رستم و خاندان او هستند.
بخشی از این خاندان در خود شاهنامه حضور دارند؛ مانند زال و فرامرز. اما بخش مهمی از پهلوانان منظومههای بعدی، حتی در شاهنامه نامی ندارند؛ مانند بانوگشسب، برزو، شهریار، جهانبخش، جهانگیر، تمور و تور تبردار.
از «بهمننامه» که نخستین منظومه حماسی پس از شاهنامه است تا «برزونامه» عطایی که از بزرگترین منظومههای حماسی پس از شاهنامه است، رستم و پهلوانان خاندان او محور بخش مهمی از این آثار هستند.
البته منابع این حماسهها با منابع شاهنامه یکسان نیست. شاهنامه ریشههای باستانی و پیوند با منابع پیش از اسلام دارد، اما به تدریج در حماسههای پس از فردوسی این ارتباط با منابع باستانی کمتر میشود.
در آثار نزدیک به روزگار فردوسی، مانند گرشاسپنامه و بهمننامه، هنوز ارتباط با منابع کهن دیده میشود؛ اما پس از دوره مغول، بخش عمده این منظومهها بیشتر بر منابع شفاهی، سنت قصهگویی، نقالی و روایتهای نقالان دورهگرد استوار است.
رستمِ حماسههای پس از شاهنامه چه تفاوتی با رستمِ فردوسی دارد؟
پرسش خوبی است؛ تفاوت بسیار مهمی میان این دو وجود دارد. در شاهنامه، رستم شخصیتی بینقص نیست؛ اما در منظومههای حماسی پس از شاهنامه، بر عظمت، قدرت و شکستناپذیری او بیش از اندازه تأکید و اغراق شده است.
حتی شخصیتهای پیرامون رستم نیز در این آثار تغییر میکنند. برای نمونه، زال در شاهنامه شخصیت جنگجو ندارد و خردمندی او نیز محدود است؛ اما در حماسههای پس از شاهنامه، بهویژه آثار متأخر، زال هم جنگجویی توانمند است و هم خردمندی و گرهگشایی او بسیار توسعه پیدا میکند و حتی بدون ارتباط مستقیم با سیمرغ، قدرتهای جادویی بیشتری پیدا میکند. قهرمانانی مانند برزو و جهانبخش نیز از نظر قدرت بسیار اغراقآمیز تصویر شدهاند.
به طور کلی، ریتم این منظومهها نسبت به شاهنامه از گرایش به خرد و عقلانیت فاصله بیشتری دارد و این آثار از حماسه و اسطوره به سمت افسانه، فانتزی و رمانس حرکت میکنند. جنبههای عاشقانه و تغزلی در آنها پررنگتر میشود و جنبههای ملی نیز کمرنگتر میشود.
راز ظرفیت روایی داستانهایی مانند «رستم و سهراب» و «رستم و اسفندیار» چیست؟
داستانهای شاهنامه تا پایان اثر، از نظر ساختار، پیرنگ و ظرفیت محتوایی در سطح بالایی قرار دارند؛ اما داستانهای رستم از این جهت برجستگی بیشتری دارند که به بلوغ، تأویلپذیری و عمق شخصیتپردازی روایی بسیار بالایی رسیدهاند.
در میان داستانهای ایرانی کمتر نمونههایی مانند «رستم و سهراب»، «رستم و اسفندیار»، «فرود» و «سیاوش» داریم. شاید هر یک از این داستانها به تنهایی بتوانند در شمار برترین داستانهای تاریخ روایت در ایران قرار بگیرند.
به همین دلیل، داستانهای رستم را میتوان حماسیترین بخش شاهنامه دانست. این ظرفیت هم نتیجه هنر فردوسی است و هم ریشه در پیشینه داستانهای رستم در سنت حماسی ایران دارد.
رستم چگونه از یک قهرمان پیشا اسلامی به شخصیتی پذیرفتهشده در فرهنگ ایران پس از اسلام تبدیل شد؟
رستم در شاهنامه یک شخصیت خداپرست و خداجوست. در موقعیتهای مهم داستانها، همواره به خداوند پناه میبرد، او را به یاری میطلبد و به خدای یگانه معتقد است.
این ویژگی به رستم اجازه داده است که در فرهنگ ایران پس از اسلام نیز پیوند خود را با مخاطبان حفظ کند. در روایتهای عامیانه و حماسههای متأخر، حتی داستانهایی درباره مسلمان شدن رستم، رویارویی او با حضرت علی(ع) و مسلمان شدن او به دست حضرت علی(ع) ساخته و پرداخته شده است.
این روایتها نشان میدهد که فرهنگ ایرانی دوره اسلامی تلاش کرده است شخصیت رستم را با جهانبینی و باورهای جدید خود پیوند دهد.
در واقع رستم همچون ظرفی بوده که باورهای فرهنگی و ایدئولوژیک دورههای مختلف را در خود جای داده است؛ بدون آنکه جایگاه اصلی خود را به عنوان یک قهرمان فرهنگی از دست بدهد.
مولانا در بیت «شیر خدا و رستم دستانم آرزوست» که پیش از این به آن اشاره فرمودید، رستم را در کنار حضرت علی(ع) قرار میدهد. این همنشینی چه معنایی دارد؟
در اینجا رستم صرفاً یک پهلوان با نیروی جسمانی نیست؛ بلکه به یک نماد تبدیل شده است؛ نمادی برای انسان آرمانی و کامل.
این مسئله نشان میدهد که رستم در فرهنگ ایرانی پس از اسلام، نه تنها از میان نرفته، بلکه توانسته است با مفاهیم و باورهای فرهنگی و دینی دوره جدید نیز ارتباط برقرار کند.
با مرگ رستم، شاهنامه چه تغییری میکند؟
داستانهای رستم تا پایان شاهنامه از ساختار، پیرنگ و ظرفیت محتوایی بالایی برخوردارند. اما پس از پایان داستان رستم، روایت شاهنامه به تدریج به سمت تاریخ گرایش پیدا میکند. به تعبیر دیگر، پس از مرگ رستم، حرکت داستان از حماسه به سوی تاریخ بیشتر میشود؛ اما این به معنای بیرمق یا ضعیف شدن داستانها نیست. بلکه نوع روایت و فضای اثر تغییر میکند.
رستم در واقع یکی از آخرین و مهمترین قهرمانان بزرگ حماسی شاهنامه است و با پایان داستان او، فضای شاهنامه نیز به تدریج از جهان حماسی فاصله میگیرد.
اگر بخواهیم رستم را با قهرمانان حماسی جهان مقایسه کنیم، کدام شخصیتها ظرفیت مقایسه بیشتری با او دارند؟
این مقایسه دشوار است؛ زیرا نمیتوان رستم را همپایه هیچ پهلوان ملی یا هیچ ایزد اساطیری در جهان دانست و گفت که این شخصیتها کاملاً همتراز یکدیگرند. با این حال، پژوهشهای مختلف رستم را با شخصیتهایی مانند اولیس، کریتوس، سورنا، ایندره ودایی و هرکول مقایسه کردهاند.
اگر بخواهیم یک نمونه را که ظرفیت تطبیق بیشتری دارد انتخاب کنیم، شاید هرکول یا هراکلس گزینه مناسبی باشد. همانطور که رستم هفتخوان دارد، هرکول نیز دوازدهخوان دارد. هر دو شخصیت نیز قهرمانانی انسانی با منشأیی فرابشریاند.
البته میتوان رستم را از برخی جنبهها با شخصیتهایی مانند کریتوس، اولیس و پرومتئوس نیز مقایسه کرد؛ اما این مقایسهها نباید به معنای یکسان دانستن این شخصیتها باشد.
با وجود جایگاه کمنظیر رستم در فرهنگ ایرانی، چرا از این ظرفیت در سینما، تلویزیون و ادبیات عمومی کمتر استفاده شده است؟
ما چه در بُعد رسانهای و چه در ابعاد فرهنگی، تاریخی و ادبی، نسبت به چنین ظرفیتهایی کمتوجه بودهایم؛ مگر زمانی که این شخصیتها یا ظرفیتها از سوی فرهنگ کشور دیگری مورد استفاده قرار گرفته باشند. در آن زمان تازه احساس مالکیت میکنیم.
رستم یکی از معرفههای فرهنگ ایرانی است و باید درباره او تأمل بسیار بیشتری صورت گیرد. دریغ من این است که تاکنون یک فیلم مستند یا یک مجموعه تلویزیونی جدی درباره رستم ساخته نشده و کتابهای غیرتخصصی و قابل استفاده برای عموم درباره این شخصیت نیز بسیار کم است.
رستم شخصیتی است که ظرفیتهای بسیار زیادی برای بازآفرینی در رسانه، ادبیات، سینما و دیگر عرصههای فرهنگی دارد و به نظر میرسد ما هنوز از این ظرفیت عظیم به اندازه کافی استفاده نکردهایم.
در پایان اگر سخنی ناگفته مانده بیان بفرمایید.
رستم در فرهنگ ایرانی هم یک شخصیت ملی است و هم نمادی از انسجام فرهنگ چندپاره ایرانی؛ شخصیتی که در عین برخورداری از قدرت و تواناییهای حماسی، خداجو، آزادمنش و مستقل است و در دورههای مختلف توانسته با باورها و ارزشهای فرهنگی تازه پیوند برقرار کند.
به همین دلیل، رستم تنها یک پهلوان متعلق به گذشته نیست؛ بلکه شخصیتی است که فرهنگ ایرانی در دورههای مختلف توانسته است خود را در او بازتاب دهد. رستم در فرهنگ ایرانی، چه در دوره پیشا اسلامی و چه بهویژه در دوره اسلامی، نمونهای کمنظیر از تداوم و بازآفرینی یک شخصیت حماسی در حافظه فرهنگی یک ملت است.
گفت و گو: مینو ایرانی