دستاورد دکتر خالقی مطلق همچون شاهنامه پرشکوه و ستودنی است

این هفته شماری از استادان، شاهنامه پژوهان و دوستداران زبان و فرهنگ فارسی گرد آمده‌ بودند تا در مراسمی با عنوان«راوی حکیم توس»، یاد و خاطره دکتر جلال خالقی مطلق، شاهنامه پژوه و مصحح بزرگ شاهنامه فردوسی را گرامی بدارند.

به گزارش پایگاه خبری آوای شاهنامه، در این همایش یک روزه که سوم خردادماه 1405 در مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی برگزار شد، جایی که دکتر خالقی مطلق سال‌ها با آن همکاری داشت و هنگام سفر به آن در این محل به پژوهش می‌پرداخت، استادان به بیان خاطرات خود و فرازهایی از زندگی و پژوهش‌های این شاهنامه‌پژوه بنام پرداختند.

*شهرت نیک فرهنگی

 دکتر ژاله آموزگار،  استاد بازنشسته فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران در این همایش با بیان اینکه خالقی مطلق این سعادت را داشت که در دوران زندگی‌اش قدرش شناخته شده بود و کار و تلاش‌هایش مورد توجه نخبگان پیر و جوان بود و دوستش داشتند و از شهرت نیک فرهنگی برخوردار بود، گفت: وی صادقانه تمام عمرش به ایران اندیشید و در راه اعتلای آن کوشید.

وی خاطر نشان کرد: دکتر خالقی عزیز ما عمری پربار و سعادتمند داشت. ساده زیست ولی خوشبخت. چون سال‌های عمرش را در نیل به هدفی گذراند که برای او ارزشمند بود و بدان عشق می‌ورزید.

دکتر آموزگار تصریح کرد: او فرزند صالح این سرزمین بود که ایران را عاشقانه دوست داشت و به این دوستی بها داد. خود را مدیون سرزمینش می‌دانست و به قول خودش دینش را با همه وجودش در طبق اخلاص گذاشت و به ایران تقدیم کرد.

ضرورت تالیف فرهنگ شاهنامه براساس یادداشت‌های خالقی مطلق

در ادامه علی‌اشرف صادقی، استاد ادبیات دانشگاه تهران و عضو شورای عالی علمی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی با اشاره به اینکه دکتر خالقی مطلق قسمت‌های الحاقی شاهنامه را شناساند و سره را از ناسره تشخیص داد گفت: ما متنی نداریم که به خط فردوسی یا از روی خط او نوشته شده باشد، درباره ضعف‌های شاهنامه جای تردید داریم که ممکن است تغییر کرده باشد. خود خالقی مطلق هم پس از تصحیح شاهنامه، وقتی نسخه سن‌ژوزف پیدا شد و دید که این ضعف‌ها مرجح است آن را هم مورد توجه قرار داد.

این استاد دانشگاه خاطر نشان کرد: در آینده هم ممکن است نسخه‌هایی پیدا شود و در نتیجه گمان نبرید که کار تصحیح شاهنامه تمام شده است و سال‌ها ادامه خواهد یافت و زوایا و مکاتب ادبی و روان‌شناختی و جامعه‌شناختی و تاریخی و جغرافیایی بررسی خواهد شد.

وی پیشنهاد کرد: باید از روی یادداشت‌های ایشان فرهنگ شاهنامه نوشته شود و باید مؤسسه‌ای پشتیبان آن باشد و عده‌ای را به این کار بگمارد.

صادقی کتاب «واج‌شناسی شاهنامه» دکتر خالقی مطلق را مفید دانست و افزود: این کتاب نیازمند بازنگری زبان‌شناسانه است اما فراموش نکنیم که پانویس‌های شاهنامه خالقی منبع لایزالی برای تحقیقات زبانی است.

* شاهنامه تصحیح خالقی مطلق؛ الگویی ارزشمند برای آیندگان

کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، نیز با اشاره به اینکه امروز برای بزرگداشت و گرامی‌داشت یاد و خاطره بزرگ‌مردی گرد هم آمده‌ایم که بی‌اغراق بیش از نیم‌قرن از لحظه‌لحظه زندگی پرثمر خود را بر سر شاخت هرچه بیشتر و بهتر شاهنامه فردوسی نهاد، اظهار داشت: اگر فردوسی توسی، فرزانه بزرگ ایران‌زمین، بیش از هزار سال پیش، کاخی بلند از نظم پارسی پی افکند، زنده‌یاد دکتر جلال خالقی مطلق یکی از بهترین و شایسته‌ترین نگاه دارندگان آن کاخ پرشکوه بود.

موسوی بجنوردی ادامه داد: او از هنگامی‌که شاهنامه را همچون هدف زندگی خود برگزید، تا واپسین‌دم کوشید با توجه به نسخه‌های معتبر و ‌قابل استناد شاهنامه و مطالعات و بررسی‌های جانبی، از پژوهش‌های زبانی و لغوی تا تحقیقات حماسی و اسطوره‌ای، شاهنامه را تا حد ممکن، برکنار از انبوه تحریفات و تصرفات کاتبان و ابیات الحاقی به دلبستگان زبان فارسی و فرهنگ ایرانی عرضه کند. کار شاهنامه، به‌راستی عزم و همتی همچون خود فردوسی می‌طلبد و اگر صاحب همتی، عزم کار شاهنامه دارد، باید مانند شاعر بزرگوار این منظومه شگفت‌انگیز همه زندگی را وقف آن کند.

وی تصریح کرد: دکتر خالقی در طول زمان کوشید شرایط تحقق هدف بزرگ خویش را هر چه بیشتر و بهتر در خود گرد آورد و اینک انبوه یادداشت‌ها و مقاله‌ها و از همه مهم‌تر متن شاهنامه تصحیح شده او بهترین گواه برای داوری است.

موسوی بجنوردی با تاکید بر اینکه با کوشش ۵۰ ساله او اینک دلبستگان به این منظومه بلند و شاهکار بی‌مانند بشری، متنی مضبوط‌تر در دست دارند و با خاطری آسوده‌تر می‌توانند آن را اساس مطالعات و پژوهش‌های بعدی قرار دهند خاطر نشان کرد: حتی اگر نسخه‌های کهن‌تری از شاهنامه به دست آید شاهنامه به تصحیح خالقی مطلق در هشت جلد و یادداشت‌های محققانه او در چهار جلد که مجلس باشکوه و خاطره‌انگیز رونمایی آن، در نوزدهم تیر ۱۳۸۶ در همین مرکز برگزار شد، راهنمایی بسیار ارزشمند و چراغی پرفروغ بر سر این راه دشوار خواهد بود. ‌

وی تاکید کرد: از هر سو که بنگریم دستاورد او مانند خود شاهنامه پرشکوه و ستودنی است. خالقی عشق به ایران و ادب فارسی را با روش علمی و تحقیقی در تصحیح متون کهن به هم آمیخته بود و به گمان من، او الگویی ارجمند برای آیندگان بر جای نهاد.

بجنوردی در بخش دیگری از سخنانش گفت: زنده‌یاد خالقی مطلق به درستی به هدفی که برگزیده بود عقیده داشت و به آن همچون وظیفه‌ای مقدس می‌نگریست و آنقدر وارسته بود که شخصیت خود را ورای تمجیدها و تجلیل‌ها نگاه داشته بود.

وی ادامه داد: شناخت هر چه بیشتر زنده‌یاد دکتر خالقی مطلق و روش علمی او در تصحیح شاهنامه و پژوهش‌های مربوط به شاهنامه لازم است و می‌توان آن را الگو و معیاری برای عرضه متون نظم و نثر کهن قرار داد؛ راه و روشی که با شخصیت‌هایی چون علامه قزوینی و استاد مینوی شناخته می‌شود و دکتر خالقی هم در آن جایگاهی خاص و ممتاز دارد.

ویژگی کار دکتر خالقی مطلق

در ادامه دکتر محمد افشین‌وفایی،  استاد ادبیات دانشگاه تهران گفت: افسوس که در روزهای پایانی سال گذشته و در میان بحران‌های فراگیری که ایران کهن را درگیر مشکلاتی جدید کرده بود، غمی بر غم‌ها افزوده شد و عمر پربار استاد جلال خالقی مطلق به پایان رسید. هرچند تحقیقات و کارهای درخشان خالقی خود چندین عمر را دربرمی‌گیرد و او نیز تمام همت و توان خود را مصروف شاهنامه و شاهنامه‌پژوهی کرد، این فقدان دریغ‌انگیز ما را از ادامه پژوهش‌های درخشان آن محقق دانشمند و ایران‌دوست محروم ساخت.

مدیرعامل بنیاد موقوفات افشار افزود: دکتر خالقی حدود ۲۰ سال پیش در مجلس رونمایی از شاهنامه مصحَح خود که در همین مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی تشکیل شد، سخنی از ویلی برانت، صدر اعظم اسبق آلمان و برنده جایزه صلح نوبل نقل کرد که وصیت کرده بود روی سنگ قبرش بنویسند: «ما سعی خودمان را کردیم». خالقی نیز سعی خود را کرد و البته سعی او به بار نشست. جا دارد در سوگ او همزبان با حکیم فردوسی بگوییم: دریغا تهی از تو ایران‌زمین.

وی درباره ویژگی خاصی که کار خالقی و برخی از دانشمندان این مرزوبوم را از دیگران متمایز می‌کند گفت: مجتبی مینوی آنگاه که دیوان ناصرخسرو را تصحیح کرد مقابل هر بیتی که معنای آن را درنمی‌یافت علامت سؤال گذاشت تا محقّقان بتوانند درباره ابیات مشکل‌دار بحث کنند و احیاناً به حل آنها بپردازند و کار را به پیش ببرند. بنابراین محققان بعدی این ابیات را به سهولت می‌یافتند و اگر نکته‌ای درباره آنها می‌‎دانستند یا می‌فهمیدند، می‌نوشتند و مشکل حل می‌شد. مینوی می‌توانست علامت سؤال نگذارد و خود را در معرض انتقاد این و آن قرار ندهد. طبعاً کسی هم از او نمی‌پرسید چرا اینجا علامت سؤال نگذاشته‌ای؟ اما او این کار را کرد و باعث شد پس از او نیز کار به پیش برود. یعنی عملاً دامنه تصحیح خود را به پس از مرگش نیز کشاند و آن را ادامه داد. این در حالی است که برخی از مصحّحانِ متون که هیچ علامت سؤالی هم در کارشان نگذاشته‌اند متنهایی را فراهم کرده‌اند که در جای جای آن می‌توان بازنگری و اصلاح کرد.

وی اضافه کرد: خالقی مطلق نیز به شیوه مینوی عمل کرد و افزون بر گذاشتن نشانه پرسش و تردید در متن، در یادداشت‌های شاهنامه به بحث درباب چگونگی خوانش درست مواضع مشکوک پرداخت.

مهدی علیایی‌مقدم ، عضو هیات علمی دانشگاه تهران زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران و سجاد آیدنلو، شاهنامه‌پژوه و استاد ادبیات دانشگاه پیام نور ارومیه(پیام تصویری) سخنرانان بعدی این همایش بودند.

***

در پایان همایش  نیز پس از خوانش چند رباعی وطنی توسط سهیل محمودی، شاعر معاصر، سخنرانی ایرج افشار در مجلس رونمایی شاهنامه جلال خالقی مطلق در نوزدهم تیر ۱۳۸۶ و فیلم مستند برای حضار نمایش داده شد.