شاهنامه؛ مرجع تولید ارزش‌ها و زیرساخت حافظه ایرانی است

نشست پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، روز شنبه، بیست و ششم اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ با گشایش تالار استادِ زنده‌یاد مجتبی مینوی به دست دکتر حسن انوری، استاد پیشکسوت زبان و ادب فارسی آغاز شد.

به گزارش پایگاه خبری آوای شاهنامه، دکتر انوری با ذکر این نکته که مجتبی مینوی، برخلاف بسیاری از هم‌عصران خود همواره تلاش می‌کرد تا نگاهی نو به زبان و ادبیات فارسی داشته باشد، یاد او را گرامی داشت و سپس این تالار به طور رسمی گشایش یافت.

تعریف ما ایرانیان فارسی‌زبان است

پس از پخش گزین‌گویه‌ای از فتح‌الله مجتبایی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، و یادی از زنده‌یاد جلال خالقی مطلق؛ شاهنامه‌پژوه و عضو افتخاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی و ابوالفضل خطیبی؛ از همراهان خالقی مطلق در تصحیح دفتر هفتم شاهنامه، نخستین سخنران جلسه، محمد دبیرمقدم، معاون علمی و پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با تبریک روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و گشایش تالاری به نام استاد مجتبی مینوی، صحبت‌های خود را با اشاره به ضروت تصحیح متون کهن آغاز کرد و گفت: مجتبی مینوی درست‌ترین تصحیح شاهنامه را انجام داد و از مهم‌ترین افتخارات بنیاد شاهنامه پذیرش مسئولیت ریاست آن از جانب این استاد بلندمرتبه است.

دبیرمقدم در ادامه از عنوان «ریشه‌ها»، برای بررسی تأثیر شعر فارسی در فرهنگ ما استفاده کرد و توضیح داد: ابوعبدالله محمدجعفر رودکی، فصاحت شعر دوره سامانی را به کمال رساند. او درست در سالی درگذشت که حکیم ابوالقاسم فردوسی متولد شد. این دو، یکی پدر شعر فارسی و دیگری شاعر طوس بودند اما هردو به زبان ایرانی شرقی سخن می‌گفتند. سروده‌های این دو شاعر به زبان فارسی، یعنی فارسی رسمی یا معیار بود. از سوی دیگر در همان زمان، زبان فارسی، زبان علم هم بود.

معاون علمی و پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی درباره ساختارهای صرفی و نحوی زبان فارسی ادامه داد: در زبان فارسی ما با ساختارهای صرفی و نحوی ویژه روبه‌رو هستیم.

او با استناد به مقاله‌ای علمی، در زمینه بررسی ژنتیک اقوام ایرانی که در سال ۲۰۱۹ در یکی از مجله‌های معتبر انگلیسی‌ به چاپ رسید، گفت: در این بررسی یازده قوم ایرانی مورد بررسی قرار گرفتند. نتیجه این بررسی نشان می‌دهد اگرچه ایرانیان با کشورهای اطراف در ارتباط بودند، اما تبار یا خوشه ایرانی آنها مشترک بوده و تعبیر اقوام ایرانی، بیشتر تعبیری سیاسی و رسانه‌ای است. تعبیرهایی مانند ایرانیان آذری‌زبان، ایرانیان گیلک‌زبان، ایرانیان بلوچ‌زبان، ایرانیان جزیره‌نشین و… وجه تسمیه‌ها و تعبیرهای درست‌تری برای ایرانیان است.

محمد دبیرمقدم درباره جایگاه علوم انسانی در هر ملتی گفت: علوم انسانی، شامل زبان، ادبیات و هنر، عامل وحدت ملی و ایجاد فناوری‌های نوین در کنار علوم مهندسی و علوم زبانی است. همکاری این مجموعه‌ها می‌توانند علوم کاربردی جدید را متولد کنند.

دبیرمقدم صحبت‌های خود را با یک «گلگشت زبانی» درباره کلمه «هرمز» به پایان برد و گفت: در فرهنگ‌های لغت فارسی در مدخل هرمز آمده است؛ هرمز، جزیره‌ای بین خلیج فارس و عمان است. هرمز نام روز اول از هر ماه شمسی است و نیک است در این روز سفر کردن و جامه نو پوشیدن.» او ادامه داد: «فردوسی در شعری می‌گوید؛ سر سال نو هرمز فرودین/ برآسوده از رنج، روی زمین.

ایران، یک سپهر- متن است

آیین پاسداشت با پخش نماهنگی از ژاله آموزگار ادامه یافت. سخنران بعدی این آیین، محمود فتوحی، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بود. او صحبت‌های خود را با این پرسش آغاز کرد که چرا ایران از پس فروپاشی‌های بزرگ سیاسی تداوم یافت.

محمود فتوحی توضیح داد: تداوم ایران، نه بر نژادِ واحد است، نه قلمروی جغرافیایی و مرزها، نه به اتکاء حکومت‌ها و ارتش‌های قوی استوار است؛ راز این پایداری، هویت متنی است؛ چراکه ایران یک سپهر- متن است.

عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی در تعریف مفهوم هویت گفت: مجموعه‌ای هم‌بسته از ویژگی‌هایی مانند ادراکِ خود، احساس تعلق جمعی و تمایز از دیگری، ایجاد اشتراک و انسجام درون‌گروهی و اشتراک در رفتار، ارزش و شکلِ زیست جمعی، هویت را تعریف می‌کند. اما هویت، بدون نشانه و روایت در یک نظامِ معنایی، تجسم نمی‌یابد.

محمود فتوحی در ادامه درباره تأثیر متن‌ها بر ماندگاری یک ملت گفت: متن، فراتر از نوشتار یعنی کتاب و مقاله است. هر پدیده قابل تفسیر و بازتولیدکننده معنا، می‌تواند بیانگر یک معنا باشد. برای مثال بنای تخت‌جمشید، فرش تبریز و مجسمه آرش هر دو بیانگر معنا هستند.

عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه به مفهوم «متن‌مندی هویت» اشاره کرد و توضیح داد: ساختار و محتوای هویت ملی تابعی از آفرینش متن، انباشت، نهادینه‌سازی و بازخوانی متون است. هویت، با متن ساخته شده و با آن تثبیت و مجسم می‌شود. از سوی دیگر با بازخوانی متن، بازتولید و پایدار می‌شود و درنهایت هویت ملی با فراوانی متن‌های ملی، فربه می‌شود.

او با اشاره به اینکه شاهنامه فردوسی فقط شاهکار ادبی نیست توضیح داد: شاهنامه، مرجع تولید ارزش برای ایرانیت است. به همین دلیل هم زیرساخت حافظه ایرانی است. در شاهنامه، هزار و هفت بار نام ایران آمده است از سوی دیگر این کتاب، الگوی تاریخ‌نگاری منظوم، منبع ارزش‌های ایرانی، منبع الگوهای قهرمانی و… ایرانیان است.

به پاس زبان و فرهنگ فارسی

بخش دیگر برنامه پخش گزیده‌هایی از آثار شرکت‌کنندگان در پویش جهانی «فارسی، زبان فرهنگ و تمدن ایرانی» بود، که بنیاد سعدی با همکاری سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، به مناسبت بیست و پنجم اردیبهشت‌ماه، روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی برگزار کرده بود.

سخنران بعدی جلسه، سید علی موسوی‌زاده، معاون امور بین‌الملل بنیاد سعدی بود. او پس از قرائت شعری از فردوسی با اشاره به جایگاه زبان فارسی به دلیل وجود آثار ماندگار شعرای آن گفت: زبان فارسی، یک زبان نیست، یک تمدن است. زبان سعدی و مولانا است. تمدنی که قرن‌ها در گستره‌ای وسیع از جهان با شعر، حکمت، اندیشه و فرهنگ شناخته شده و بخش مهمی از حافظه تاریخیِ مشرق‌زمین را شکل داده است.

علی موسوی‌زاده درباره مهم‌ترین ویژگی‌های زبان فارسی گفت: شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زبان فارسی، در طول قرن‌ها، نه تنها فراموش نشده، بلکه توانسته فرهنگ‌ساز، پیونددهنده و الهام‌بخش باقی بماند.

معاون امور بین‌الملل بنیاد سعدی با اشاره به جایگاه زبان فارسی به‌عنوان یک حوزه تمدنی گفت: زبان فارسی، فراتر از مرزهای سیاسی، بر پایه زبان، فرهنگ، شعر و میراث مشترک انسانی شکل گرفته است.

او به استقبال از پویش «فارسی، زبان فرهنگ و تمدن ایرانی» اشاره کرد و گفت: استقبال از این پویش، ارزشمند بود و ما آثار فراوانی از کشورهای مختلف مانند ترکمنستان، ارمنستان، تاجیکستان، کنیا، سوئد و… دریافت کردیم. این همراهی فقط مشارکت در یک برنامه فرهنگی نیست، بلکه نشانه‌ای از زنده بودن زبان فارسی و استمرار نفوذ فرهنگی و تمدنی آن در جهان امروز است.

گنجینه نادر و ثروت ایران

پس از پخش ویدیوی پویش فارسی، زبانِ فرهنگ و تمدن ایرانی، نظام‌الدین زاهدی، سفیر جمهوری تاجیکستان در ایران با تبریک زادروز فردوسی، از زبان فارسی به‌عنوان گنجینه نادر و تقسیم‌ناپذیر و ثروت مردم ایران یاد کرد و ادامه داد: نخست خواهان بالندگی و جاودانگی زبان فارسی‌ هستم که حکیم طوس، آن را پی‌ افکنده بود. این زبان، نشانۀ کیستی و چیستی مردم فارسی زبان است به این دلیل که بزرگانی از علم تا ادب مانند ابوعلی سینا تا حافظ، سعدی، ناصر خسرو و… به آن سخن گفته‌اند. این زبان، باعث افتخار و نازش مردم فارسی زبان در ایران و دیگر فارسی‌زبانان در سراسر جهان است.

او در پایان به فارسی، به‌عنوان زبان مشترک فارسی زبانان که دلیل پیوند آنهاست اشاره کرد و گفت: زبان فارسی، پاسدار فرهنگ، تاریخ و هویت مردمی است که به آن صحبت می‌کنند. کشورهایی چون مصر و بابل، کشورهای باشکوهی بودند و با پذیرش اسلام، هویت زبانی خود را از دست دادند. اما ایرانیان باوجود پذیرش اسلام، هویت زبانی خود را از دست ندادند؛ چراکه حفظ زبان، اصالت ملی و فرهنگ ملی برای آنها مهم بود.

پیامی از آن سوی مرزها

پس از نمایش بخش دوم ویدئوی پویش فارسی، زبانِ فرهنگ و تمدن ایرانی، سید کامل‌جان بخاری، ایران‌شناس، از تاجیکستان در ارتباط مستقیم تصویری از زبان فارسی به‌عنوان معجزه یاد کرد و گفت: این زبان سجع، تن و طنز دارد. زبان فارسی حلواست. این زبانی است که مردم بسیاری را به یکدیگر پیوند داده است.

پایان‌بخش صحبت‌های او، خوانش اشعاری به زبان فارسی از شاهنامه فردوسی و دیگر شعرای فارسی‌زبان بود.

سخن، صدا و محتوایی دارد

آخرین سخنران آیین پاسداشت زبان و ادب فارسی و حکیم ابوالقاسم فردوسی، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت بود.

مهاجرانی با اشاره به اینکه زبان فارسی، فقط زبان روایت داستان‌های عاشقانه نیست گفت: فارسی، زبان اخلاق و زیستن است. اگر ما، سعدی و فردوسی را می‌خواندیم، به دادگستری، بیشتر اهمیت داده و می‌آموختیم که چگونه باید با دنیا سخن گفت.

او ادامه داد: سخن، صدا و محتوا دارد. درحال حاضر، زبان فارسی، سلاح است. درحال حاضر هفتاد و هفت روز است که تلاش کرده‌ایم با این سلاح با جهان صحبت کنیم. همواره این شعر را به خاطر بیاوریم که؛ دریغ است ایران که ویران شود/ کنُامِ پلنگان و شیران شود.

منبع: ایرنا