پایان دوره تخصصی نسخه‌شناسی شاهنامه در دانشگاه کمبریج

آوای شاهنامه – مینا عبادی‌زاده: دوره بین‌المللی «فارسی کلاسیک از دریچه نسخه‌های خطی» با تمرکز بر کهن‌ترین دست‌نویس‌های شاهنامه از سوی مرکز زبان و ادبیات فارسی فردوسی دانشگاه کمبریج برگزار شد.

دوره تخصصی «فارسی کلاسیک از دریچه نسخه‌های خطی» با تمرکز بر آموزش خوانش و بررسی نسخه‌های خطی فارسی، از یکم تا یازدهم تیرماه ۱۴۰۵ (۲۲ ژوئن تا ۲ ژوئیه ۲۰۲۶) به‌صورت برخط و با حضور پژوهشگران و دانشجویانی از کشورهای مختلف برگزار شد. این دوره که از سوی مدرسه  زبان و ادبیات فارسی فردوسی برگزار شد، بخشی از برنامه آموزشی خود را به مطالعه نسخه‌های کهن شاهنامه فردوسی اختصاص داد.

در این دوره، شرکت‌کنندگان زیر نظر روبن نیکوقوسیان، ایران‌شناس و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، با شیوه خوانش نسخه‌های خطی، مبانی نسخه‌شناسی، ویژگی‌های خط و کتابت متون کلاسیک و روش‌های بررسی و مقابله نسخه‌ها آشنا شدند.

نسخه فلورانس؛ کهن‌ترین نسخه تاریخ‌دار شاهنامه

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این برنامه آموزشی، بررسی نسخه فلورانس شاهنامه بود؛ نسخه‌ای که در سال ۶۱۴ هجری قمری (۱۲۱۷ میلادی) کتابت شده و قدیمی‌ترین نسخه تاریخ‌دار شناخته‌شده از شاهنامه فردوسی به شمار می‌آید.

این دست‌نویس که در کتابخانه ملی مرکزی فلورانس ایتالیا نگهداری می‌شود، از مهم‌ترین منابع پژوهشگران برای تصحیح متن شاهنامه است. نزدیکی زمانی آن به روزگار فردوسی، این نسخه را به یکی از معتبرترین مراجع مطالعات متن‌شناختی شاهنامه تبدیل کرده است.

آموزش نسخه‌شناسی فراتر از خواندن یک متن

برنامه آموزشی این دوره تنها به خوانش شاهنامه محدود نبود. شرکت‌کنندگان با اصول نسخه‌شناسی، شناخت شیوه‌های کتابت، ساختار نسخه‌های خطی، ویژگی‌های رسم‌الخط فارسی در سده‌های گذشته و روش‌های پژوهش در متون کلاسیک نیز آشنا شدند.

در کنار شاهنامه، نسخه‌هایی از آثاری چون گلستان سعدی، کلیله و دمنه و دیگر متون کلاسیک فارسی نیز برای آموزش خوانده و بررسی شد تا تصویری جامع از سنت نسخه‌نویسی و میراث مکتوب ایران ارائه شود.

تداوم توجه مراکز علمی جهان به شاهنامه

برگزاری این دوره نشان می‌دهد که شاهنامه همچنان یکی از مهم‌ترین متون مورد توجه در مطالعات ایران‌شناسی و نسخه‌شناسی است.

در سال‌های اخیر، مراکز علمی و پژوهشی متعددی در اروپا و آمریکای شمالی، از جمله مرکز شاهنامه دانشگاه کمبریج، برنامه‌هایی در زمینه معرفی، تصحیح و مطالعه نسخه‌های شاهنامه برگزار کرده‌اند؛ روندی که از جایگاه پایدار این اثر در پژوهش‌های بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی حکایت دارد.

منابع

– Ferdowsi School of Persian Literature, Classical Persian through Living Books: Introduction to Persian Manuscripts.
– Ferdowsi School of Persian Literature, Summer Programs 2026.
– Cambridge Shahnama Centre for Persian Studies.